Recerca

L’ambulància marítima durant la Revolució Cantonal de Cartagena: una innovació humanitària i logística sanitària (1873–1874)

Paraules clau

Ambulància marítima; Creu Roja; Cantó de Cartagena; Convenció de Ginebra; guerres civils españoles del segle xix

Publicat:

27-03-2026

DOI:

https://doi.org/10.51829/Drassana.33.739

Vol. (2025):Drassana

Número complet

Resum

La Revolució Cantonal de Cartagena (1873–1874) va ser un episodi clau del Sexenni Demòcratic espanyol. Aquest article analitza l’acció humanitària de la Creu Roja local, destacant la creació d’hospitals de campanya i la primera ambulància marítima a bord del vapor Buenaventura. Es tracten les limitacions jurídiques de la Convenció de Ginebra de 1864, l’aplicació pragmàtica de la neutralitat i la interacció entre assistència civil i conflicte armat. L’estudi combina fonts contemporànies, cròniques i bibliografia moderna, ressaltant la innovació logística i la projecció simbòlica de l’acció humanitària en un context bèl·lic complex.

Agències de suport

  • Este artículo ha sido posible gracias a la financiación del proyecto Crisis humanitarias, medicina y salud en tiempos de guerra y posguerra (1868-1956). Prácticas, experiencias, tecnologías (PID2024-156353NB-I00) financiado por la Agencia Estatal de Investigación.

Referències

Anónimo. La declaración de piratas de los buques insurrectos de Cartagena. Imp. Fontanet, 1873.

Anónimo. Apuntes para la historia de Cartagena: colección íntegra de El Cantón murciano. Imp. de José Requena Hernández, 1891.

Arrizabalaga, Jon, y Guillermo Sánchez-Martínez. «Nicasio Landa, 1830–1891, le Comité de Genève et la première Croix-Rouge espagnole». En Humanitaire & Médecine. 1. Les Premiers Pas de la Croix-Rouge 1854–1870. Genève Humanitaire, Centre de Recherches Historiques & Institut d'Histoire de la Médecine et de la Santé, 2013.

Arrizabalaga, Jon. «The “merciful and loving sex”: Concepción Arenal’s narratives on Spanish Red Cross women’s war relief work in the 1870s». Medicine, Conflict and Survival 36, n.º 1 (2020): 41–60.

Barón Fernández, José. El movimiento cantonal de 1873 (I.ª República). Ediciós do Castro, 1998.

Behling, Laura L., ed. Hospital Transports: A Memoir of the Embarkation of the Sick and Wounded from the Peninsula of Virginia in the Summer of 1862. SUNY Press, 2005.

Botella Carbonell, Juan. Memorias de un cantonal: novela histórica. Librería de Juan Oliveres, 1877.

Bradford, Richard H. The Virginius Affair. Colorado Associate University Press, 1980.

Canal, Jordi. Dios, patria, rey: carlismo y guerras civiles en España. Sílex, 2023.

Carrión García, Eduardo. La asistencia sanitaria en la sublevación cantonal de Cartagena. Tesis doctoral, Universitat d’Alacant, 2023.

Egea Bruno, Pedro María, y José Jesús García Hourcade, coords. Antonio Bonmatí i Caparrós (1830–1907). Fundación Centro de Estudios Históricos e Investigaciones Locales de la Región de Murcia, 1998.

Ferrando Badía, Juan. «Ocaso de la República española de 1873: La revolución cantonal». Revista de estudios políticos 183–184 (1972): 49–66.

Fontana, Josep. «La revolución de 1868». En La época del liberalismo. Historia de España, 6, dirigido por Josep Fontana y Ramón Villares. Editorial Crítica, 2007.

Garmendia, Vicente. La Segunda Guerra Carlista (1872–1876). Siglo xxi, 1976.

García Alcántara, Eduardo. Memorias de la revolución cantonal iniciada en Cartagena el 14 de julio de 1873. Impr. de El Argentino, 1875.

García Moscardó, Ester. Roque Barcia Martí (1821–1885): auge y caída de un nuevo mesías revolucionario. Comares, 2021.

García-Reyes, J. Carlos, Guillermo Sánchez-Martínez y Jon Arrizabalaga. «Movilización patriótica, medicina de guerra y humanitarismo: la Cruz Roja española en los conflictos civiles del sexenio democrático». Revista Estudos do Século xx, 12 (2012): 69–86.

García-Reyes, J. Carlos. «El polígrafo menorquín Saturnino Giménez Enrich (1853–1933): agente humanitario, explorador científico, corresponsal de guerra». En: Sadurní Ximénez: a la recerca de la notícia més enllà de les fronteres, coordinado por Miquel Àngel Limón Pons. Institut Menorquí d’Estudis, 2022.

Gasalla, Leopoldo Fernández. «El contrabando de armas durante la III Guerra Carlista. El incidente del Deerhound (1873)». Revista de Historia Naval 41, n.º 160 (2023): 49–84.

Gracia Rivas, Manuel. «La sanidad naval española: de Lepanto a Trafalgar». Cuadernos de Historia Moderna 5 (2006): 167–85.

Giménez Enrich, Saturnino. Anales de la Cruz Roja: origen, vicisitudes y desenvolvimiento de la asociación que lleva este nombre. Tip. editorial de Espasa Hermanos, 1874.

Giménez Enrich, Saturnino. Cartagena: recuerdos cantonales. Sociedad Bibliográfica Peninsular, 1875.

González García, O. «El vapor de ruedas “Cid”: de pionero de la navegación comercial a vapor a primer vapor hospital». Sanidad Militar 72, n.º 3, (2016): 235–245.

Huguet-Termes, Teresa y J. Carlos García-Reyes. «War Medicine and Innovation in Late 19th Century Europe: A Preliminary Survey from the Franco-Prussian to the Second Carlist War». En Health Institutions at the Origin of the Welfare Systems in Europe, editado por Pilar León Sanz. EUNSA, 2010.

Henares Díaz, Francisco. «Las memorias sobre el Cantón, un género histórico-literario particular». Anales de Historia Contemporánea 3 (1993): 189–203.

Jover Zamora, José María. Historia y civilización: escritos seleccionados. Universitat de València, 1997.

Landa, Nicasio, La Campaña de Marruecos: memorias de un médico militar. 2.ª ed. Bailly-Bailliere, 1866.

Landa, Nicasio. El derecho de la guerra conforme a la moral. 3.ª ed. Lorda, 1877.

López Domínguez, José. Cartagena: memoria y comentarios sobre el sitio de Cartagena. Estab. tip. de J.C. Donde y Compañía, 1877.

Martín-Moruno, Dolores, Brenda Lynn Edgar y Marie Leyder. «Feminist perspectives on the history of humanitarian relief (1870–1945)». Medicine, Conflict and Survival 36, n.º 1 (2020): 2–18.

Medioni, Maria Alice. El Cantón de Cartagena. Siglo xxi, 1979.

Moreno Rico, Javier. «Condiciones de vida y de trabajo en la marina mercante decimonónica». Revista de historia naval 29, n.º 115 (2011): 25–52.

Moisand, Jeanne. Federación o muerte: los mundos posibles del Cantón de Cartagena (1873). Catarata, 2023.

Nicieza Forcelledo, Guillermo. «Los cirujanos de la Real Armada española en el siglo XVIII». L’Aigle: revista de historia napoleónica 2 (2023): 21–47.

Owen, John Malloy. Liberal Peace, Liberal War: From the Virginius Affair to the Spanish-American War. Cornell University Press, 1997.

Pérez Crespo, Antonio. El cantón murciano. Academia Alfonso x el Sabio, 1990.

Pérez Picazo, María Teresa, ed. El Cantón Murciano: [Diario del Cantón de Cartagena: del 22 de julio de 1873 al 24 de noviembre de 1873]. Editora Regional de Murcia, 1982.

Puig Campillo, Antonio. La intervención de Alemania en el Cantón Murciano. Garrido, 1918.

Puig Campillo, Antonio. La primera ambulancia marítima: historia de la Cruz Roja en las guerras civiles del siglo xix. Cruz Roja, 1988 [1930].

Rodríguez Rubio, Jesús. «Roque Barcia, su último manifiesto cantonal». Anales de Historia Contemporánea 9 (1993): 217–25.

Rubio Paredes, José María y Antonio Pérez Crespo. Memorias malditas del cantón murciano. Real Academia Alfonso x el Sabio, 1994.

Salmerón Giménez, Francisco Javier. «Antonete Gálvez y las sublevaciones republicanas de Murcia y Cartagena». Andelma 15, n.º 26 (2017): 3–12.

Shepherd, John A. The Crimean Doctors: A History of the British Medical Services in the Crimean War. Vol. 1. Liverpool University Press, 1991.

Soodalter, Ron. «To the Brink in Cuba 1873». Military History 26, n.º 4 (2009): 62–67.

Valdaliso, Jesús María. «Bandera y colonias españolas, navieros y marinos vizcaínos, y capital y comercio británicos. Las navieras anglo-bilbaínas en el último tercio del siglo XIX». Itsas Memoria. Revista de Estudios Marítimos del País Vasco 4 (2003): 455–471.

Valverde, Isidoro. El Cantón Murciano, órgano oficial de la Federación: Estudio realizado sobre el facsímil editado en Cartagena en 1891. Molegar, 1973.

Vilar Ramírez, Juan Bautista. El sexenio democrático y el Cantón murciano (1868–1874). Academia Alfonso x el Sabio, 1983.

Westphalen, Neil. «Victorian Naval Warfare, Ships and Medicine 1815–1900». Journal of Military and Veterans Health 33, no. 2 (2025): 40–62.
65
127
192
Les dades de descàrrega encara no estan disponibles.

Com citar

L’ambulància marítima durant la Revolució Cantonal de Cartagena: una innovació humanitària i logística sanitària (1873–1874). (2026). Drassana, 33, 115-133. https://doi.org/10.51829/Drassana.33.739